બ્રહ્મ યા પરમ તત્ત્વ સર્વવ્યાપી હૈ

બ્રહ્માણ્ડ કા જો ભી સ્વરૂપ હૈ વહી બ્રહ્મ કા રૂપ યા શરીર હૈ. વહ અનાદિ હૈ, અનન્ત હૈ. જૈસે પ્રાણ કા શરીર મેં નિવાસ હૈ વૈસે હી બ્રહ્મ કા અપને શરીર યા બ્રહ્માણ્ડ મેં નિવાસ હૈ. વહ કણ-કણ મેં વ્યાપ્ત હૈ, અક્ષર હૈ, અવિનાશી હૈ, અગમ હૈ, અગોચર હૈ, શાશ્વત હૈ. બ્રહ્મ કે પ્રકટ હોને કે ચાર સ્તર હૈં - બ્રહ્મ, ઈશ્વર, હિરણ્યગર્ભ એવં વિરાટ (વિરાજ). ભૌતિક સંસાર વિરાટ હૈ, બુદ્ધિ કા સંસાર હિરણ્યગર્ભ હૈ, મન કા સંસાર ઈશ્વર હૈ તથા સર્વવ્યાપી ચેતના કા સંસાર બ્રહ્મ હૈ.

 ‘સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ’ અર્થાત્ બ્રહ્મ સત્ય ઔર અનન્ત જ્ઞાન-સ્વરૂપ હૈ. ઇસ વિશ્વાતીત રૂપ મેં વહ ઉપાધિયોં સે રહિત હોકર નિર્ગુણ બ્રહ્મ યા પરબ્રહ્મ કહલાતા હૈ. જબ હમ જગત્ કો સત્ય માનકર બ્રહ્મ કો સૃષ્ટિકર્તા, પાલક, સંહારક, સર્વજ્ઞ આદિ ઔપાધિક ગુણોં સે સંબોધિત કરતે હૈં તો વહ સગુણ બ્રહ્મ યા ઈશ્વર કહલાતા હૈ. ઇસી વિશ્વગત રૂપ મેં વહ ઉપાસ્ય હૈ. બ્રહ્મ કે વ્યક્ત સ્વરૂપ (માયા યા સૃષ્ટિ) મેં બીજાવસ્થા કો હિરણ્યગર્ભ (સૂત્રાત્મા) કહતે હૈં. આધાર બ્રહ્મ કે ઇસ રૂપ કા અર્થ હૈ સકલ સૂક્ષ્મ વિષયોં કી સમષ્ટિ. જબ માયા સ્થૂલ રૂપ મેં અર્થાત્ દૃશ્યમાન વિષયોં મેં અભિવ્યક્ત હોતી હૈ તબ આધાર બ્રહ્મ વૈશ્વાનર યા વિરાટ કહલાતા હૈ.